De term ‘zombillion’ duikt steeds vaker op in financiële en economische discussies, en verwijst naar een specifieke, zorgwekkende situatie binnen de bedrijfswereld. Het beschrijft bedrijven die, ondanks significant verlies, kunstmatig in leven worden gehouden door schulden en goedkope leningen. Deze entiteiten genereren nauwelijks tot geen winst, maar worden toch voortgezet, vaak door overheidssteun of door banken die bang zijn voor domino-effecten. Dit fenomeen vormt een risico voor de economische stabiliteit en kan de allocatie van kapitaal verstoren.
Het voortbestaan van deze ‘zombiebedrijven’ belemmert innovatie en groei, doordat middelen worden vastgehouden in inefficiënte structuren in plaats van te worden geïnvesteerd in gezonde, dynamische ondernemingen. De langetermijngevolgen van een toename van het aantal zombiefirma's kunnen aanzienlijk zijn, met potentieel negatieve effecten op productiviteit, werkgelegenheid en de algehele economische veerkracht. Het begrijpen van de oorzaken en gevolgen van dit fenomeen is cruciaal voor beleidsmakers en investeerders.
Er zijn diverse factoren die kunnen leiden tot de vorming van zombiefirma’s. Een belangrijke oorzaak is de langdurig lage rentevoeten die na de financiële crisis van 2008 werden gehanteerd. Deze lage rentevoeten maakten het makkelijker voor bedrijven om schulden aan te gaan en te herfinancieren, zelfs als hun onderliggende financiële situatie zwak was. Banken waren bovendien soms terughoudend om slechte leningen af te schrijven, uit angst voor verdere verliezen en de impact op hun kapitaalpositie. Dit resulteerde in een 'evergreening' van leningen, waarbij schulden voortdurend werden verlengd zonder dat er daadwerkelijk verbetering optrad in de financiële positie van de bedrijven.
Een andere belangrijke factor is overheidssteun, die soms wordt verleend aan bedrijven in moeilijkheden om banen te redden of strategische industrieën te behouden. Hoewel deze steun op korte termijn positieve effecten kan hebben, kan ze op lange termijn juist leiden tot het voortbestaan van inefficiënte bedrijven die eigenlijk zouden moeten worden opgeruimd. Bovendien kan een gebrek aan daadkrachtige faillissementsprocedures en een te strenge wetgeving met betrekking tot schuldenherstructurering de vorming van zombiefirma’s verder in de hand werken. De complexiteit van de moderne economie en de globalisering spelen ook een rol, waardoor het moeilijker kan zijn om de daadwerkelijke financiële gezondheid van bedrijven te beoordelen.
De langdurig lage rentevoeten hebben een significante impact gehad op de creditverlening en de levensvatbaarheid van bedrijven. Omdat het lenen van geld relatief goedkoop was, konden zelfs bedrijven met een zwakke winstgevendheid en hoge schuldenlast gemakkelijk toegang krijgen tot financiering. Dit creëerde een perverse incentive om door te gaan, zelfs als de fundamentele vooruitzichten somber waren. De lage rentevoeten hebben ook de mogelijkheden voor een ‘creative destruction’ verminderd, waarbij inefficiënte bedrijven plaatsmaken voor nieuwe, innovatieve ondernemingen.
| 2008 | 5% | 4.5% |
| 2012 | 8% | 2.8% |
| 2016 | 12% | 1.5% |
| 2020 | 15% | 0.7% |
Zoals uit de bovenstaande tabel blijkt, is er een duidelijke correlatie tussen de daling van de rentevoeten en de toename van het aantal zombiefirma’s. Het is echter belangrijk op te merken dat deze correlatie niet noodzakelijkerwijs een causaal verband impliceert; andere factoren spelen ook een rol.
De aanwezigheid van zombiefirma’s heeft aanzienlijke negatieve gevolgen voor de economie. In de eerste plaats belemmeren ze de productiviteitsgroei. Zombiefirma’s zijn doorgaans minder efficiënt dan gezonde bedrijven en investeren minder in onderzoek en ontwikkeling, waardoor de innovatie wordt geremd. Bovendien concurreren ze met gezonde bedrijven, waardoor de prijzen worden gedrukt en de winstmarges worden verlaagd. Dit kan leiden tot een vermindering van de investeringen en de werkgelegenheid in de gehele economie. Een grote hoeveelheid zombiefirma's kan leiden tot een aanhoudende lage economische groei en een gebrek aan economische dynamiek.
Ten tweede leiden zombiefirma’s tot een inefficiente allocatie van kapitaal. In plaats van te worden geïnvesteerd in veelbelovende, groeiende bedrijven, wordt kapitaal vastgehouden in bedrijven die nauwelijks levensvatbaar zijn. Dit belemmert de creatie van nieuwe banen en de ontwikkeling van nieuwe technologieën. Ten derde kunnen zombiefirma’s een systeemrisico vormen. Als een groot aantal zombiefirma’s in financiële moeilijkheden komt, kan dit leiden tot een domino-effect, waarbij banken en andere financiële instellingen in de problemen komen. Dit kan de stabiliteit van het financiële systeem bedreigen en leiden tot een economische recessie.
Zombiefirma’s hebben ook een negatieve impact op de arbeidsmarkt. Hoewel ze in eerste instantie banen kunnen behouden, zijn deze banen vaak van lage kwaliteit en bieden ze weinig mogelijkheden voor professionele ontwikkeling. Bovendien zijn zombiefirma’s vaak minder innovatief en minder productief, waardoor de lonen en de arbeidsvoorwaarden slechter zijn dan in gezonde bedrijven. Dit kan leiden tot een afname van de motivatie en de betrokkenheid van werknemers, en tot een vermindering van de productiviteit.
Het is daarom belangrijk om beleid te voeren dat de vorming van zombiefirma's tegengaat en de sanering van deze bedrijven bevordert. Dit kan onder meer door de rentevoeten te verhogen, de faillissementsprocedures te versnellen en de wetgeving met betrekking tot schuldenherstructurering te versoepelen.
Het fenomeen van zombievorming is niet beperkt tot één land of regio. Verschillende economieën wereldwijd kampen met dit probleem, zij het in verschillende mate. In Japan is het probleem van zombievorming al decennialang aan de orde, mede als gevolg van een langdurige periode van lage economische groei en een cultuur van levenslang werkgelegenheid. In Italië en Griekenland heeft de financiële crisis van 2008 geleid tot een toename van het aantal zombiefirma’s, mede als gevolg van de hoge schuldenlast en de trage economische herstelling. Ook in de Verenigde Staten en Europa is het aantal zombiefirma’s de afgelopen jaren toegenomen.
Vergeleken met andere landen lijkt Nederland relatief weinig last te hebben van zombievorming, mede dankzij een flexibele arbeidsmarkt en een efficiënte faillissementsprocedure. Echter, ook in Nederland is het aantal zombiefirma’s de afgelopen jaren toegenomen, met name in sectoren die hard zijn getroffen door de coronacrisis. Het is daarom belangrijk om waakzaam te blijven en tijdig in te grijpen om te voorkomen dat het probleem verergert.
De aanpak van zombievorming verschilt per land. Sommige landen, zoals de Verenigde Staten, hanteren een relatief liberale benadering, waarbij zombiefirma’s relatief snel worden opgeruimd. Andere landen, zoals Japan, hebben een meer paternalistische benadering, waarbij veel aandacht wordt besteed aan het behoud van banen en het voorkomen van sociale onrust. Nederland bevindt zich ergens in het midden, met een combinatie van liberale en paternalistische elementen.
Een effectieve aanpak van zombievorming vereist een combinatie van maatregelen, afgestemd op de specifieke omstandigheden van elk land.
De toekomst van zombiefirma's is onzeker, maar er zijn tekenen dat het tij zich mogelijk aan het keren is. De stijgende rentevoeten en de afbouw van de overheidssteunprogramma's die in het kader van de coronacrisis zijn ingevoerd, zullen de financiële positie van zombiefirma’s verder onder druk zetten. Dit kan leiden tot een toename van het aantal faillissementen en een sanering van de economie. Tegelijkertijd is het belangrijk om te beseffen dat zombiefirma’s niet altijd per se negatief zijn. Soms kunnen ze een tijdelijke buffer vormen tijdens economische recessies en voorkomen dat er massale ontslagen vallen.
De uitdaging voor beleidsmakers is om een balans te vinden tussen het saneren van de economie en het beschermen van de werkgelegenheid. Dit vereist een doordachte benadering, waarbij rekening wordt gehouden met de specifieke omstandigheden van elk bedrijf en elke sector. Een focus op innovatie en duurzame groei is essentieel om te voorkomen dat er in de toekomst weer nieuwe zombiefirma’s ontstaan. De evolutie van digitalisering en automatisering kan ook een rol spelen in het opschonen van de economie, doordat minder efficiënte bedrijven de concurrentie niet langer kunnen aangaan.
